Еңіс кен денелерін опырылу жағдайында далалық дайындау кезінде тосқауыл кентіректерден кенді шығару параметрлерін графоаналитикалық оңтайландыру
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.51301/ejsu.2026.i2.05Ключевые слова:
тосқауыл кентірек, еңіс кен денесі, кенді шығару, бұрғылау-жеткізу қазбасы, опырылу аймағы, графоаналитикалық модельдеу, кернеулі-деформацияланған күйАннотация
Мақалада опырылу жағдайында еңіс кенді шоғырлардағы тосқауыл кентіректерден (ТК) кен шығарудың технологиялық параметрлерін оңтайландыруға бағытталған графоаналитикалық зерттеу нәтижелері ұсынылған. Тосқауыл кентіректерде қалдырылған қорларды игеру жерасты кен өндірудегі ең күрделі міндеттердің бірі болып табылады, өйткені ол кенді барынша толық алуды және қоршаған тау жыныстары массивінің геомеханикалық тұрақтылығын сақтауды қатар қамтамасыз етуді талап етеді. Опырылу аймақтарында далалық дайындау кезінде бұрғылау-жеткізу қазбаларының (БЖҚ) ұтымды кеңістіктік орналасуын негіздеуге ерекше назар аударылған. Зерттеу әдістемесі әртүрлі тау-кен-геологиялық жағдайларда кен шығару процестерін геометриялық және графоаналитикалық модельдеуге негізделген. Қуаты 6–12 м аралығындағы кен денелері және 15°-тан 51°-қа дейінгі құлау бұрыштары қарастырылды. Кенді алу тиімділігіне, шығындарға, құнарсыздануға және қоршаған тау жыныстары массивінің кернеулі-деформацияланған күйіне (КДК) әсерін анықтау мақсатында БЖҚ осін тосқауыл кентіректің орталық осіне қатысты сол жақ асимметриялық ығыстырудың бірнеше нұсқалары талданды. Нәтижелер БЖҚ осінің ығысуы кенді алу көрсеткіштеріне де, геомеханикалық қауіпсіздікке де айтарлықтай әсер ететінін көрсетеді. Ығыстырудың ұтымды аралығы кен денесінің құлау бағыты бойынша 1.5–2.0 м құрайды. Ығыстыруды одан әрі арттыру жанас жыныстардың КДК-нің нашарлауына, қазба төбесі мен тазарту кеңістігінің табаны арасындағы қорғаныш тау жынысы қабатының азаюына, сондай-ақ тау-кен қазбаларын қосымша тереңдету қажеттілігіне әкеледі. Мұндай өзгерістер бос жыныстар бойынша қазба жүргізу көлемін ұлғайтып, тиісінше кен өндіру шығындарын арттырады. Қазбаларды асимметриялық орналастырудың тиімділігі құлау бұрыштары 30°-қа дейін болған жағдайда анағұрлым айқын байқалады, ал құлау бұрыштары 40–51° болатын тік кен денелері үшін оның практикалық маңызы кен массасының гравитациялық ағынының басым болуына байланысты төмендейді. Алынған нәтижелер дайындау сұлбаларын жетілдірудің ғылыми негізін қалыптастырады және тосқауыл кентіректерден қорларды игеру кезінде кенді алуды арттыру, шығындар мен құнарсыздануды азайту, сондай-ақ қазбалардың геомеханикалық тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында жерасты игеру жүйелерін жобалауда қолданылуы мүмкін.
Библиографические ссылки
Bekbergenov, D., Jangulova, G., Zeinullin, A., Zhanakova, R., Shagirova, K., Atalykova, N., & Kurmanbayev, O. (2025). Modeling of geomechanical processes from open pit to under-ground mining with complex morphology. Civil Engineering Journal, 11(7), 2862-2888. https://doi.org/10.28991/CEJ-2025-011-07-013
Bekbergenov, D., Zeinullin, A., Jangulova, G., Zhanakova, R., & Bektibayev, U. (2025). Substantiation of geotechnology for complex-morphology mineral deposits: A case-study of the Akzhal Mine. MIAB. Mining Informational and Analytical Bul-letin, 12(2), 33-70. https://doi.org/10.25018/0236_1493_2025_122_0_33
Zhanakova, R. K., Atalykova, N., Jangulova, G., Kakimzhanov, E., & Kurmanbaev, O. (2025). The near-pit wall rock mass state stability monitoring method. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, Series of Geology and Technical Sciences, 6(474), 102-117. https://doi.org/10.32014/2025.2518-170X.574
Bekbergenov, D.K., Zeinullin, A.A., Zhanakova, R.K., & Sa-rybayev, M.A. (2025). Issledovanie napryazhenno-deformirovannogo sostoyaniya pri povtornoy otra-botke bar'yernogo tselika s asimmetrichnym raspolozheniem polevykh vyrabotok v usloviyakh zony obrusheniya. Universitet Eñbekteri – Trudy Universiteta, 4(101), 64-70. https://doi.org/10.52209/1609-1825_2025_4_64
Almenov, T.M., Moldabayev, S.K., Zhanakova, R.K., Aska-rova, G.E., Dryhola, M. A., & Amantaiuly, K. (2025). Ensuring the stability of slopes and ledges at the Vasilkovsky quarry (Re-public of Kazakhstan). Naukovyi Visnyk Natsionalnoho Hirny-choho Universytetu, 6, 43-51. https://doi.org/10.33271/nvngu/2025-6/043
Almenov, T., Zhanakova, R., Shautenov, M., Askarova, G., Agybayev, N., & Assylkhanova, S. (2025). GPR-driven geo-mechanical modeling and drill-blast optimization for enhanced efficiency in open-pit gold mining. Civil Engineering Journal, 11(11), 4602-4634. https://doi.org/10.28991/CEJ-2025-011-11-010
Almenov, T.M., Zhanakova, R.K., Askarova, G.E., Shautenov, M.R., & Amantaiuly, K. (2025). Comprehensive assessment of ore losses and dilution impacting Vasilkovsky gold deposit prof-itability. News of the National Academy of Sciences of the Re-public of Kazakhstan, Series of Geology and Technical Sciences, 4(472), 27-45. https://doi.org/10.32014/2025.2518-170X.528
Shautenov, M.R., Akkazina, N.T., Almenov, T.M., & Zhanako-va, R.K. (2025). Sirek zher kenderinin gravi-tatsiyalyk bayytyluyn fraktsiyalyk taldau negizinde zertteu. Gornyi Zhur-nal Kazakhstana, 4(240), 32-38. https://doi.org/10.48498/minmag.2025.240.4.007
Almenov, T., Zhanakova, R., Sarybayev, M., Seitkazynova, B., Shabaz, D.M., & Nurperzent, B. (2025). Innovative composi-tions of shotcrete mixtures for reinforcement of underground mine excavations. HighTech and Innovation Journal, 6(4), 1238-1263. https://doi.org/10.28991/HIJ-2025-06-04-07
Zhanakova, R.K., Almenov, T.M., & Sarybayev, M.A. (2025). Osobennosti inzhenerno-geologicheskikh usloviy Beskempir-skogo mestorozhdeniya i vliyanie na stroitel'stvo gornykh vyrabotok. Universitet Eñbekteri – Trudy Universiteta, 3(100), 108-112. https://tu.kstu.kz/archive/issue/107
Sarybayev, M.A., Zhanakova, R.K., & Almenov, T.M. (2025). Parallel ornalaskan ungima boyymen toroi-daldi gidrozhargishtin kushimen birtekti tastan plitalardi azhyratudy zerteu. Vestnik KazUTB, 3(28), 666-672. https://doi.org/10.58805/kazutb.v.3.28-992
Meng, X., Long, T., Shi, X., Wang, L., Zhu, Z., & Tao, G. (2025). A new insert drawing technique for controlling ore loss and dilution during sublevel caving. Scientific Reports, 15, 23104. https://doi.org/10.1038/s41598-025-07362-2
Castro, R., Oyarzo, D., Gómez, R., Suzuki, K., & Cifuentes, M. (2025). Coupling geomechanical and gravity flow models to ob-tain more representative flow simulations and air-gap risk identi-fication in caving mining. International Journal for Numerical and Analytical Methods in Geomechanics, 49(1), 376–390. https://doi.org/10.1002/nag.3880
Xu, S., Qu, F., Li, Y., Wang, Y., & Ji, Y. (2025). Surrounding rock deformation control of ore-drawing roadway under cyclic ore-drawing disturbance. Applied Sciences, 15(17), 9804. https://doi.org/10.3390/app15179804
Laptev, V.V., Belogorodtsev, O.V., & Lukichev, S.V. (2024). Analysis of ore drawing modes in sublevel caving using numer-ical modeling. Journal of Mining Science, 60(6), 983-989. https://doi.org/10.1134/S1062739124060139
Díaz, R., Gómez, R., Vidal, R., Hekmat, A., & Oyarzo, D. (2024). Combining geomechanical and hydrogeological model-ing for drainage analysis in block caving mine development. In-ternational Journal of Rock Mechanics and Mining Sciences, 173, 105606. https://doi.org/10.1016/j.ijrmms.2023.105606
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 Engineering Journal of Satbayev University
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial-NoDerivatives» («Атрибуция — Некоммерческое использование — Без производных произведений») 4.0 Всемирная.
<div class="pkpfooter-son">
<a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/"><img alt="Creative Commons License" style="border-width:0" src="https://i.creativecommons.org/l/by-nc/4.0/80x15.png"></a><br>This work is licensed under a <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/">Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License</a>.
</div>
