Көмір разрездерін рекультивациялаудың қазіргі таңдағы аспектілері
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.51301/ejsu.2026.i3.06Ключевые слова:
көмір өндіру, рекультивация, жердің бұзылуы, рекультивация кезеңдері,мониторингАннотация
Зерттеудің мақсаты - көмір кен орындарын ашық әдіспен игеру нәтижесінде бұзылған жерлерді рекультивациялау тиімділігін айқындайтын негізгі техникалық, экологиялық және биологиялық факторларды анықтау және жүйелеу. Зерттеу құжаттық талдау және отандық әрі шетелдік тәжірибелерді салыстырмалы қарастыру әдістерін қолдану арқылы орындалды. Екібастұз көмір бассейніндегі «Северный» және «Восточный» көмір разрездерінің техникалық және биологиялық рекультивация жобалары, сондай-ақ АҚШ, Моңғолия және Индонезиядағы көмір өндіру аумақтарын қалпына келтіру бойынша жарияланған деректер талданды. Салыстыру аумақты инженерлік дайындау, жерүсті ағынын реттеу, эрозияның алдын алу, топырақ пен өсімдік жамылғысын қалпына келтіру, экологиялық мониторинг және жобалық шешімдердің экономикалық негізділігі бағыттары бойынша жүргізілді. «Восточный» разрезінің техникалық рекультивациясының екі нұсқасы орындалатын жұмыстар көлемі мен жалпы құны бойынша ерекшеленетіні анықталды. «Фестивальный», «Конвейерный» және «Прибортовой» үйінділерінің еңістерін жайпақтау көмірлі жыныстардың өздігінен жану қаупімен, инженерлік коммуникациялардың орналасуымен және бұзылған өнімді жерлер аумағының ықтимал ұлғаюымен шектелетіні көрсетілді. Шетелдік тәжірибемен салыстыру су сапасын, үйінді жағдайын, өсімдік жамылғысының дамуын және топырақ түзілу процестерін ұзақ мерзімді бақылау қажеттілігін растады. Отандық жобаларда биологиялық рекультивация негізінен табиғи жолмен өсімдік басуын көздейтіні, ал өсімдіктерді тікелей отырғызу және тыңайтқыштарды қолдану тұрақты өсімдік жамылғысының қалыптасуын жеделдете алатыны анықталды. Қазақстанның ірі көмір разрездерін рекультивациялаудың негізгі шектеулері мен нәтижелілік факторлары жүйеленді, сондай-ақ халықаралық тәсілдерді Екібастұз бассейнінің жағдайларына бейімдеу бағыттары айқындалды. Алынған нәтижелер ұзақ мерзімді мониторингті, жерүсті ағынын реттеуді, топырақ түзілуін бақылауды және өсімдіктерді белсенді қалпына келтіруді көздейтін рекультивация жобаларын әзірлеу және түзету кезінде пайдаланылуы мүмкін.
Библиографические ссылки
Database. (2026). Coal Consumption by Country. Retrieved from: https://www.globalfirepower.com/coal-consumption-by-country.php
Panchenko, T. (2025). Coal is essential: will Kazakhstan be able to reduce emissions by 2060? Retrieved from: https://forbes.kz/articles/ugol-nasushnyy-uspeet-li-kazahstan-sokratit-vybrosy-k-2060-godu
Myllyvirta, L. (2026). Analysis: Coal power drops in China and India for first time in 52 years after clean-energy records. Re-trieved from: https://www.carbonbrief.org/analysis-coal-power-drops-in-china-and-india-for-first-time-in-52-years-after-clean-energy-records/
Nizamova, A.T., Rasulov, A.Kh., & Maxmadiyev, D.R. (2025). Assessment of industrial waste disposal practices in the mining sector of Uzbekistan. Engineering Journal of Satbayev Universi-ty, 147(4), 23-29. https://doi.org/10.51301/ejsu.2025.i4.04
Salieiev, I. (2024). Organization of processes for complex min-ing and processing of mineral raw materials from coal mines in the context of the concept of sustainable development. Mining of Mineral Deposits, 18(1), 54-66. https://doi.org/10.33271/mining18.01.054
Kalybekov, T., Rysbekov, K., Sandibekov, M., Bi, Y.L., & Toktarov, A. (2020). Substantiation of the intensified dump rec-lamation in the process of field development. Mining of Mineral Deposits, 14(2), 59-65. https://doi.org/10.33271/mining14.02.059
Mazza, K. (2024). DEQ awards annual coal reclamation award to North Antelope Rochelle Mine. Retrieved from: https://deq.wyoming.gov/2024/05/deq-awards-annual-coal-reclamation-award-to-north-antelope-rochelle-mine/
Aluwong, K.C., Hashim, M.H.M., Ismail, S., & Shehu, S.A. (2024). Physico-chemical assessment of surface water from mining activities in Maiganga coal mine, Gombe state, Nigeria. Mining of Mineral Deposits, 18(1), 9-17. https://doi.org/10.33271/mining18.01.009
Begentayev, M., Kuldeev, Y., Nurpeissova, M., Nurpeisova, T., & Kirgizbaeva, D. (2025). The role of environmental and indus-trial safety during subsoil development. Engineering Journal of Satbayev University, 147(5), 42-48. https://doi.org/10.51301/ejsu.2025.i5.06
Pukish, A., Mandryk, O., Arkhypova, L., Syrovets, S., & Hryniuk, D. (2024). Mathematical modeling of pollution of un-derground aquifers due to mining of minerals. Mining of Miner-al Deposits, 18(3), 94-103. https://doi.org/10.33271/mining18.03.094
Saik, P., Rysbekov, K., Kassymkanova, K.K., Lozynskyi, V., Kyrgizbayeva, G., Moldabayev, S., Babets, D., & Salkynov, A. (2024). Investigation of the rock mass state in the near-wall part of the quarry and its stability management. Frontiers in Earth Science, 12, 1395418. https://doi.org/10.3389/feart.2024.1395418
Popovych, V., Skrobala, V., Tyndyk, O., & Kaspruk, O. (2024). Hydro-ecological monitoring of heavy metal pollution of water bodies in the Western Bug River basin within the mining-industrial region. Mining of Mineral Deposits, 18(4), 139-152. https://doi.org/10.33271/mining18.04.139
Kalybekov, T., Rysbekov, K., & Zhakypbek, Y. (2015). Effi-cient land use in open-cut mining. New Developments in Mining Engineering 2015: Theoretical and Practical Solutions of Min-eral Resources Mining, 287-291. https://doi.org/10.1201/b19901-51
Nurpeisova, M.B., Yestemesov, Z.А., Lozinsky, V.G., Аshimova, А.А., & Urazova, S.S. (2023). Industrial waste re-cycling – one of the key directions of business development. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, Series of Geology and Technical Sciences, 459(3), 193-205. https://doi.org/10.32014/2023.2518-170X.309
Gorova, A., Pavlychenko, A., & Borysovs’Ka, O. (2013). The study of ecological state of waste disposal areas of energy and mining companies. Annual Scientific-Technical Colletion - Min-ing of Mineral Deposits, 169-172. https://doi.org/10.1201/b16354-29
Popovych, V., Bosak, P., Petlovanyi, M., Telak, O., Karabyn, V., & Pinder, V. (2021). Environmental safety of phytogenic fields formation on coal mines tailings. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, Series of Geology and Technical Sciences, 2(446), 129-136. https://doi.org/10.32014/2021.2518-170x.44
Querol, X., Zhuang, X., Font, O., Izquierdo, M., Alastuey, A., Castro, I., van Drooge, B.L., Moreno, T., Grimalt, J.O., Elvira, J., Cabañas, M., Bartroli, R., Hower, J.C., Ayora, C., Plana, F., & López-Soler, A. (2011). Influence of soil cover on reducing the environmental impact of spontaneous coal combustion in coal waste gobs: A review and new experimental data. Interna-tional Journal of Coal Geology, 85(1), 2-22. https://doi.org/10.1016/j.coal.2010.09.002
Onifade, M., & Genc, B. (2019). Spontaneous combustion liability of coal and coal-shale: A review of prediction methods. International Journal of Coal Science & Technology, 6, 151-168. https://doi.org/10.1007/s40789-019-0242-9
Ren, H., Zhao, Y., Xiao, W., Zhang, J., Chen, C., Ding, B., & Yang, X. (2022). Vegetation growth status as an early warning indicator for the spontaneous combustion disaster of coal waste dump after reclamation: An unmanned aerial vehicle remote sensing approach. Journal of Environmental Management, 317, 115502. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2022.115502
Onifade, M., & Genc, B. (2020). A review of research on spon-taneous combustion of coal. International Journal of Mining Science and Technology, 30(3), 303-311. https://doi.org/10.1016/j.ijmst.2020.03.001
Onifade, M., & Genc, B. (2018). Modelling spontaneous com-bustion liability of carbonaceous materials. International Journal of Coal Science & Technology, 5, 191-212. https://doi.org/10.1007/s40789-018-0209-2
Strzałkowski, P., & Kaźmierczak, U. (2019). The scope
of reclamation works for areas after the exploitation of
rock raw materials. Applied Sciences, 9(6), 1181. https://doi.org/10.3390/app9061181
Konysbayeva, A., Yessimsiitova, Z., Toktar, M., Mutushev, A., Zhakypbek, Y., Tursbekov, S., Tursbekova, G., Kozhayev, Z., Kozhamzharova, A., Mombekov, S., & Raheem, S. (2025). Re-sult of reclamation of man-made dumps from phosphorite de-posits in the semi-desert zone of Kazakhstan. PloS ONE, 20(2), e0317500. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0317500
Xu, D., Li, X., Chen, J., & Li, J. (2023). Research progress of soil and vegetation restoration technology in open-pit coal mine: A review. Agriculture, 13(2), 226. https://doi.org/10.3390/agriculture13020226
Li, X., Lei, S., Liu, F., & Wang, W. (2020). Analysis of plant and soil restoration process and degree of refuse dumps in open-pit coal mining areas. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(6), 1975. https://doi.org/10.3390/ijerph17061975
Zhakypbek, Y., Rysbekov, K., Lozynskyi, V., Mikhalovsky, S., Salmurzauly, R., Begimzhanova, Y., Kezembayeva, G., Yeli-kbayev, B., & Sankabayeva, A. (2025). Geospatial and Correla-tion Analysis of Heavy Metal Distribution on the Territory of Integrated Steel and Mining Company Qarmet JSC. Sustainabil-ity, 17(15), 7148. https://doi.org/10.3390/su17157148
Krzyszowska Waitkus, A. (2022). Sustainable reclamation practices for a large surface coal mine in shortgrass prairie, sem-iarid environment (Wyoming, USA): case study. International Journal of Coal Science and Technology, 9, 32. https://doi.org/10.1007/s40789-022-00502-3
Database. (2026). Enough for 300 years – Kazakhstan's Ministry of Energy reports on coal reserves. Retrieved from: https://www.zakon.kz/ekonomika-biznes/6513603-khvatit-na-300-let--o-zapasakh-uglya-kazakhstana-rasskazali-v-minenergo.html
Spasić, M., Borůvka, L., Vacek, O., Drábek, O., & Tejnecký, V. (2021). Pedogenesis problems on reclaimed coal mining sites. Soil and Water Research, 16(3), 137-150. https://doi.org/10.17221/163/2020-SWR
Rysbekov, K.B., Kyrgizbayeva, D.M., Miletenko, N.A., & Kuandykov, T.A. (2024). Integrated monitoring of the area of Zhilandy deposits. Eurasian Mining, 41(1), 3-6. https://doi.org/10.17580/em.2024.01.01
Pham, K.C., & Nguyen, H.V. (2025). Real-time deformation monitoring of open-pit mine dump sites using self-developed GNSS receivers: A case study of the Dong Cao Son dump site, Vietnam. Mining of Mineral Deposits, 19(3), 120-131. https://doi.org/10.33271/mining19.03.120
Reclamation of disturbed lands of the Severnyi coal mine of Bogatyr Komir LLP. (2022). Ekibastuz, Pavlodar region. Ex-planatory note. Volume I. Book 1. Kyzylorda.
A plan to eliminate the consequences of coal mining operations at the Ekibastuz coal deposit within the boundaries of the Vos-tochnyi coal mine. Volume I. Explanatory note. Book 1. General explanatory note. P7646-I-1PZ. Karaganda.
Frauenstein, J, Wollmann, R, Schlenstedt, J, Konrad, C & Mendjargal, T. (2021). Sustainable re-cultivation of coal mines in Mongolia'. Mine Closure 2021, Proceedings of the 14th In-ternational Conference on Mine Closure, QMC Group, Ulaanbaatar. https://doi.org/10.36487/ACG_repo/2152_98
Nutayla, N., Rejo, A. & Adhiguna, R. T. (2023). Coal Post-Mining Reclamation Using Pterocarpus Indicus. Journal of Eco-logical Engineering, 24(12), 366-376. https://doi.org/10.12911/22998993/174091
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 Engineering Journal of Satbayev University
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial-NoDerivatives» («Атрибуция — Некоммерческое использование — Без производных произведений») 4.0 Всемирная.
<div class="pkpfooter-son">
<a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/"><img alt="Creative Commons License" style="border-width:0" src="https://i.creativecommons.org/l/by-nc/4.0/80x15.png"></a><br>This work is licensed under a <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/">Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License</a>.
</div>
